EDEBİYATTA ÜÇ NOKTA Sayı:1 Bahar 2008 1990’lar: Edebiyatta ve hayatta karmaşa

                Dünyada pek çok olguya ve kavrama 80’den sonra mevcut koşullarda bakılarak bunların üzerinde tekrar düşünülmeye başlandı. 90’larda ise ele alınan bu kavramlar edebiyatımızın içersinde de tanımlanmaya çalışıldı… 

1960 ve 70’lerin sunduğu siyasi-sosyal ortam ve coşkulu hava 1980’lerde yerini cezaevlerine,  sıkıyönetim hallerine, sürgünlere, yasaklamalara ve ölümlere bıraktı. 1990’larda ise kendine kapanan ben’in odalarına girip çıkan, yenilginin egemenliğine teslim olan şairin o halleri karşıladı bizi. Şiir, postmodernizm kavramıyla hem teknik manada hem de organik bağlamda bu dönemde içli dışlı olmaya başladı. Bu zaman dilimine yani 1990’lara gelinceye kadar modern şiir darbelerle kuşaklaşan duraklarla anılıyordu. Farklı düşünce dünyalarına ve dilsel anlayışlara sahip şairler algılayamadıkları/algılamak istemedikleri metni ve yazarını postmodern sıfatı ile ilişkilendirdiler. Şiir, çoğalan televizyon kanalları, video klipleri, cd, mp3 gibi teknolojik araçlarla ilişkilendirilmekte gecikmedi.

Kadınların cinsel bir meta olarak reklam sektörüne sunulmasına inat 1990’ların ikinci yarısı nitelik ve nicelik anlamında şair kadınların yoğunlaştığı bereketli yıllara sahne oldu. 1990’larda Doğu Bloku ülkelerindeki çözülme, Almanya’da duvarların yıkılması ve bu süreçte benzer sosyolojik hareketler, Türkiye’nin iç ve dış politikada istikâmet değiştirmesine neden oldu. ‘90’lar her anlamda; ‘80’lerin parçaladığı ortamdaki kaotikliğin yaşandığı bir döneme denk düşer. Bu yıllarda faili meçhul cinayetlerin artışı (Bahriye Üçok, Çetin Emeç, Muammer Aksoy, Turan Dursun…), Güneydoğu’da yaşanan savaş ortamı, Erzincan depremi, Zonguldak’taki grizu patlaması, Sivas katliamı gibi pek çok trajik olay kazındı belleklerimize. Bu sancılı yıllara bir de reel sosyalizmin bitişinin yarattığı umutsuzluk da eklenince; edebiyatımızda politik bilinci geliştirmeyi arzu eden, apolitik gidişata karşı ezilenden yana taraf olmaya ve örgütlülüğe davet eden metinleri ve hareketleri bünyesinde bulunduran dergiler dolaşıma girmeye başladı. Evrensel Kültür, İnsancıl, Eşik, Kunduz Düşleri (Piya birlikteliği), Gerçek Sanat, Berfin Bahar gibi dergiler bu yıllardaki apolitik gidişata ve yaşanan çürümeye karşı edebiyat cephesinden itiraz eden, özgürlükçü arayışlardır.

1990’ların başında mevcut kültür sanat ortamına ve egemen anlayışa karşı rahatsızlığını ortaya koyan bir grup şair tarafından kaleme alınan ‘Sanat Hareketi’; bilginin kişiselleştirilmesini ve her türlü iktidar ilişkisini reddeden bir anlayış etrafında edebiyatçıları örgütlü mücadeleye davet eden bir çağrıydı. 1994’te Mehmet Sarsmaz ve arkadaşları tarafından 4. Yeni Şiir Bildirisi imza altına alındı. Travesti şiir (Zeki Coşkun), Neoepik Şiir (Hakan Arslanbenzer,  Hakan Şarkdemir) adlandırmaları da bu yıllarda oldu.

Bu dönemde dolaşıma giren dergiler: Argos, Biçem, Dize, Edebiyat Dostları, Edebiyat Eleştiri, Fayton, Göçebe, İpek Dili, Kavram Karmaşa, Kaşgar, Kunduz Düşleri, Ludingirra, Mavi Yaka, Poetik’us, Sombahar, Şiir Ok-u, Ütopya, Yeni Biçem…

‘90’larda hemen her alanda bir endüstrileşme söz konusudur. 1990’larda yazan gerek eleştirmen, gerekse şair eleştirmenler bu dönemde poetik açılımlı yazılarını sürdürdü: Cihan Oğuz, Halim Şafak, Hüsamettin Çetinkaya, Mahmut Temizyürek, Mehmet Can Doğan, Mustafa Durak, Oktay Taftalı, Orhan Kahyaoğlu, Yücel Kayıran Orhan Koçak ve Mehmet H. Doğan.

1990’larda şiirde nihilist ve anarşist bir damarın açılmaya başladığını görüyoruz. Dünyadaki siyasi gelişmelere paralel olarak bu durum bizde 1990 öncesinde dağılan politik birliktelikler, cezaevi sonrasında oluşan yalnızlıklar ve ekonomik sıkıntılarla baş gösterdi. ‘90’ların şiir ikliminde; Ali K. Metin, Altay Öktem, Altay Ömer Erdoğan, Aydın Afacan, Ayhan Bozkurt, Bayram Balcı, Bejan Matur, Betül Tarıman, Birhan Keskin, Cevdet Karal, Cihan Oğuz, Çiğdem Sezer, Emel İrtem, enderemiroğlu, Enis Akın, Enver Topaloğlu, Gökçenur Ç., Hüseyin Alemdar, İbrahim Tenekeci, Mehmet Can Doğan, Metin Kaygalak, Mustafa Köz, Oğuz Özdem, Ömer Erdem, Selim Temo, Serdar Koçak, Selma Ağabeyoğlu, Seyhan Kurt, Turgay Kantürk, Yavuz Özdem, Yılmaz Arslan, Zeynep Uzunbay gibi şairler yazdıkları nitelikli ve farklı şiirlerle yer almışlardır.

Önümüzdeki sayı ‘genç’ şairlerin ilgiyle beklediği 2000’ler dosyasını hazırlayacağız. Farklı disiplinlerden konuya yaklaşan yazı/eleştirilerinizi bekliyoruz…